Mine KADİROĞLU

       1995 yılından buyana aralıksız sürdürülen Ortaçağ Gürcü Mimarisi 2003 yılı yüzey araştırması 21 Kasım-1 Aralık tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir.2003 yılında Haho ve Parhal manastırlarının kiliselerinde yayına yönelik tek yapı düzeyinde çalışılmış,savcılığa intikal eden izinsiz yapılan bir araştırma hakkında bilgi edinmek için de Öşk Manastırı ’na gidilmiştir 1 . 1999 yılından buyana süremizin yarısını yayına yönelik çalışmalara ayırdığımızı ve her yıl bir manastır topluluğunda ayrıntılı inceleme yaptığımızı bilginize sunmuş ama bu çalışmalarımız hakkında araştırma sonuçlarında bilgi verememiştik.Bu çalışmamızda,Haho Manastırı ’nı tanıtmayı ve Öşk Manastırı ’na ait iki kabartmalı taş konusunda bilgi vermeyi amaçlıyoruz

2 . HAHO MANASTIR K İLİSESİ

 Turgay YAZAR

2003 yılı yüzey araştırmasında yayına yönelik çalışmalar Erzurum İli,Tortum İlçesi,Bağbaşı Köyü ’nde yer alan Haho Manastır Kilisesi ’nde gerçekleştirilmiştir.Köy merkezinin kuzeyinde bulunan manastır bir kuşatma duvarı ile çevrilidir.Manastırdan günümüze kuşatma duvarının bir kısmı ile kuşatma duvarı içindeki ana kilise ve iki şapel ile manastırın yakın çevresindeki 6 şapel ulaşmıştır. Meryem ’e adanan ve yazılı kaynaklara göre X.yüzyılda inşa edilen kilise günümüzde cami olarak kullanılmaktadır.Dıştan 34.32x24.04 m. ölçülerindeki kilisede 7 ay rı yapı dönemi tespit edilmektedir

      3 .Manastırın ilk yapısını dıştan 26.50x18.91 m. ölçüsündeki kilise oluşturmaktadır (Resim:1;Çizim:1) Dıştan serbest haç plânlı kiliseye,batı haç kolunun güney ve batı duvarındaki açıklıklarından girilmektedir.Kilise,kare plânlı merkez mekân,merkez mekânın doğusundaki yarım daire plânlı apsis,kuzey ve güneyindeki eş boyutlu haç kolları ile batısındaki kuzey ve güney haç kollarından daha uzun ve geniş tutularak iki destek sırası ile üç nefe ayrılan batı haç kolundan oluşmaktadır (Resim:2).

Yarım daire plânlı apsiste eksendeki daha büyük yarım daire plânlı dokuz niş vardır.Apsisin iki yanındaki pastophorion hücreleri doğrudan haç kollarına açılır.Merkez mekân pandantiflerle geçilen yüksek kasnak üzerindeki kubbe,haç kolları ve pastophorion hücreleri ise beşik tonozla örtülüdür.Kilise sekizi kubbe kasnağında olmak üzere toplam ondört pencere ile aydınlatılmaktadır.Yapının kubbesinde yer alan incilerle bezeli haç motifi dışındaki freskoları,camiye dönüştürülürken sıva ile kapatılmıştır.Apsisin sıvası dökülen kısımlarında,ayakta tasvir edilmiş aziz figürlerinin bir kısmı görülebilmektedir. Kilisenin kemerler ve ikiz pencerelerle hareketlendirilen cephelerinde bitkisel, geometrik ve figürlü bezeme yer almaktadır.

  Figürlü bezeme daha yoğundur.Güney haç kolu penceresi üzerindeki yüksek kabartma tekniğindeki kartal figürü,güney haç kolu girişinin alınlığındaki "Haçın Göğe Yükselmesi",giriş açıklığının batısındaki "Büyük İskender ’in Göksel Seyahati",doğusundaki "Göksel Kapının Bekçisi Olarak Aziz Peter",bunların hemen altında bulunan "Yunus ’un Balık Tarafından Yutulması" sahnesi ile koruyucu olarak aslan ve grifon figürleri bu örneklerden bazılarıdır. Yapının onaltıgen kubbe kasnağı çift sütuncelerin taşıdığı yarım daire kemerli arkadlara sahiptir.Kubbe orijinal kiremitlerle kaplı konik çatı ile örtülüdür.Kubbe kasnağındaki sütuncelerin başlık ve kaidelerinde de bitkisel,geometrik ve figürlü bezemeler yer almaktadır.

Yapının 2.döneminde batı haç kolunun kuzeyine 12.63x5.11m.ölçülerinde,doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı ve aynı yönde beşik tonoz örtülü bir mekân eklenmiştir.Bu mekâna giriş kilisenin batı haç kolunun kuzey duvarının batısındaki kapı ile sağlanmaktadır.Bu girişin,kuzeydeki mekânın yapıya eklenmesinden sonra açıldığı düşünülmekteyse de,kuzey kısmının toprakla dolu olması nedeniyle bu aşamada kesin bir kanaat belirtmek güçtür (Çizim:2).

Yapının 3.evresinde batı haç kolunun batısına ikinci ek mekân eklenmiştir. 13.97x7.82 m. ölçüsünde,kuzey-güney yönünde dikdörtgen plânlı,üç nefli ve beşik tonozlu bu mekânın kuzey duvarının,kuzeydeki ek mekânın batı duvarıyla birleşmesi,bu mekânın kuzeydeki eklentiden daha sonra yapıldığını kesinleştirmektedir (Çizim:2). Yapının 4.evresini,batı haç kolunun güneyine eklenen revak oluşturur.Revakın batıya doğru kiliseden daha geniş tutulmuş olması,batıdaki ek mekândan sonra yapıya eklendiğine işaret etmektedir.Orijinalinde güneyi iki paye ve üç kemer açıklığı şeklinde düzenlenen revak bölümünün batısının açık veya kapalı olduğuna dair kesin bir iz tespit edilememekle birlikte,doğusundaki nişten de anlaşılacağı gibi bir şapel olarak da kullanılabileceği düşünülerek kapalı olması daha büyük bir olasılıktır (Çizim:2). 5.evrede yapının güney haç kolunun güneyine bir şapel eklenmiştir.Günümüze ulaşmayan bu şapelin revaktan daha sonra eklendiği,revakın doğu duvarında pencere açıklığı bulunmasının yanı sıra,dıştan kemerli bir düzenlemeye sahip olması ve geometrik bezemeli bir panonun bulunmasından anlaşılmaktadır. 6.yapı evresinde,güneydeki revak bölümü batıya doğru uzatılmıştır.Revak bölümünün yukarıda tartışılan batı duvarı bu aşamada kaldırılmış ve eklenen bölümle birleştirilmiştir.Günümüzdeki mevcut duvar orijinal değildir (Çizim:3). Son yıllarda yapılan tadilâtlar yapının 7.evresini oluşturmaktadır.Bu evrede kemerlerinin araları kapatılarak kapalı bir mekâna dönüştürülen revak bölümü,batıdaki ek mekânın batı duvarına kadar genişletilmiştir (Resim:3).Revak bölümünün güney duvarındaki dilatasyon ile malzeme ve teknik farklılık bu hususu doğrulamaktadır. Manastırla ilgili çok sayıda çalışma bulunmaktadır 4 .Ancak bu araştırmacılar Takaişvili ’nin 1917 yılında çizdiği plânları 5 kullanılmışlar ve genel anlatımlar dışında yapının sorunlarına çok fazla yer vermemişlerdir.Kilisenin dönemleriyle ilgili Takaişvili ’nin yılında çizdiği plânları tarayarak bir restitüsyon öneren Djobadze 6 ise bize göre yapıya 5.evrede eklenen şapeli 4 evreye,revakın 6.evrede genişletilen batı bölümünü ise revak kemerlerinin aralarının doldurularak bir mekâna dönüştürüldüğü ve modern dönem olarak adlandırdığı son evreye mal etmiştir. Ancak yukarıda da belirtildiği gibi revakın güney duvarındaki kemerli düzenleme ile geometrik bezemeli pano bu duvarın dışarıdan görülecek şekilde plânlandığını ve şapelin bir sonraki dönemde yapıya eklendiğini ortaya koymaktadır.Revak ile şapelin birlikte tasarlanmış olmaları durumunda,bu duvardaki kemerli düzenleme ile bezemeli pano açıklanamamaktadır. Djobadze,revakın batıya doğru genişletilmesi ile son yıllarda yapılan onarımları da,iki bölüm arasındaki malzeme ve teknik farklılıkları dikkate almayarak veya göremeyerek modern dönem olarak adlandırdığı tek bir evreye yerleştirmiş ve biz göre hatalı bir değerlendirmede bulunmuştur.

ŞAPELLER

 Fahriye BAYRAM

      Manastıra ait toplam 11 şapel vardır.Bunlardan 5 ’i manastırın çevre duvarı içindedir.Diğerleri manastırın yakın çevresine dağılmış durumdadır.Çevre duvarı içinde yer alan şapellerden biri kilisenin kuzeyinde diğerleri güneyinde yer alır.Günümüze kilisenin kuzeyindeki ile güneyindeki bir şapel ulaşmıştır 7 .Manastırın çevresindeki şapeller araştırmalarımız sırasında ilk kez tespit edilmiştir. Günümüze Ula flan fiapeller I No.lu şapel(Kilisenin Kuzeyindeki fiapel) Dıştan 11.00x8.00 m.ölçülerinde,doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı şapel,tek neflidir (Çizim:3).Giriş batı cephe ekseninde yer alır.Doğuda,eksendeki daha geniş ve yüksek,yarım daire plânlı üç apsis vardır.Dıştan düz duvarla sınırlandırılmış apsislerin eksenlerine mazgal biçimi birer pencere açılmıştır.Batı duvarda da bir mazgal pencere bulunur. Günümüzde duvarları kısmen,örtüsü tamamen yıkılmış durumdadır.Ancak kalıntılardan beşik tonoz ile örtülü olduğu anlaşılır.Beden duvarları,kaba yonu taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir.Takviye kemerini taşıyan duvar payeleri ile pencerelerin etrafında düzgün kesme taş kullanılmıştır. II No.lu şapel(Kilisenin Güneyindeki fiapel) Dıştan 5.00x7.00 m. ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı şapel,tek neflidir (Çizim:3).Batı cephe ekseninde yer alan kapı dıştan lentolu,içten sivri kemerlidir.Dıştan düz duvarla sınırlandırılmış apsiste,simetrik yerleştirilmiş dikdörtgen biçimi birer niş vardır.İç mekân,apsis ile batı cephe ekseninde yer alan birer mazgal pencere ile aydınlatılmıştır.Doğu cephe,eksene simetrik yerleştirilmiş birer üçgen niş ile hareketlendirilmiştir (Resim:4). Yapı içten beşik tonoz,dıştan beşik çatı ile örtülmüştür.Çatıyı kaplayan orijinal kiremitler günümüze ulaşmıştır. Günümüzde sağlam durumdaki yapı,düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir.III No.lu şapel(Büyük Mahalle Şapel) Kilisenin doğusundan yaklaşık 500 m.uzaklıkta yer alan şapel,dıştan 5.85x3.83 m.ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek neflidir (Çizim:4a).Güney cephede yer alan giriş,içten ve dıştan yarım daire kemerlidir.Dıştan düz duvarla sınırlandırılmış yarım daire plânlı apsisin kuzey duvarında dikdörtgen biçimli bir niş vardır.İç mekân,apsis ve batı duvar ekseninde yer alan birer mazgal pencere ile aydınlatılmıştır.Örtüsü beşik tonozdur. Günümüzde kuzey cephesi tamamen,doğu cephesinin de kuzey yarısı toprak altında kalmış yapı sağlam durumdadır.Ancak cephe kaplamaları dökülmüştür.Kalıntılardan cephelerin düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edildiği anlaşılır.İçte,batı duvar tamamen,doğu duvar da tonoz başlangıcına kadar kaba yonu taşlarla örülmüştür. IV No.lu şapel(Ta flMescit,Kilisenin Do ¤usundaki fiapel) Kilisenin doğusundan yaklaşık 700 m.uzaklıkta yer alan şapel,dıştan 7.53x5.12 m.ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek neflidir (Çizim:4b;Resim:5).Güney cephe ekseninde bulunan giriş dıştan lentolu,içten yarım daire kemerlidir.Üzerinde,bitkisel motiflerle bezeli konsollar üzerine oturan,dışa taşkın yarım daire kemerli bir alınlık vardır.Yarım daire plânlı apsis,dıştan düz duvarla sınırlandırılmıştır.İç mekân apsis ekseninde ve güney duvarın doğusunda üst seviyede yer alan birer mazgal pencere ile aydınlatılmıştır.Yapı içten beşik tonoz,dıştan beşik çatı ile örtülüdür.Beden duvarları düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir. V No.lu şapel(Ev ‹çindeki fiapel) Kilisenin doğusundan yaklaşık 650 m.uzaklıkta yer alan şapel,içten 5.13x3.18 m.ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek neflidir (Çizim:4c).Güney cephede yer alan giriş dıştan lentolu,içten yarım daire kemerlidir.Dıştan düz duvarla sınırlandırılan yarım daire plânlı apsiste simetrik yerleştirilmiş,zemin seviyesinden örtü seviyesine kadar yükselen yarım daire plânlı birer niş vardır.Yapı içten beşik tonoz ile örtülüdür.Beden duvarları düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir.Günümüzde ahır olarak kullanılan yapı,yeni inşa edilen binalar arasında kaldığından,sadece güney cephesi kısmen görülür. VI No.lu şapel(Yordamgil Mahellesi Şapel) Kilisenin güneyinden yaklaşık 500 m.uzaklıkta yer alan şapel,içten 6.25x4.23 m.ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek neflidir (Çizim:2d;Resim:6).Kuzey cephede,eksenin batısında bulunan kapı dıştan lentolu,içten yarım daire kemerlidir.Lento üzerinde Gürcüce bir yazıt ile daire içine alınmış bir haç;doğu ve batı cephedeki pencereler üzerinde de birer haç motifi vardır.Dıştan düz duvarla sınırlandırılmış yarım daire plânlı apsiste,simetrik yerleştirilmiş,zemin seviyesinde başlayıp örtü seviyesine kadar yükselen yarım daire plânlı birer niş vardır.İç mekân apsis ile batı duvar ekseninde yer alan birer mazgal pencere ile aydınlatılmıştır. Yapı içten beşik tonoz,dıştan beşik çatı ile örtülür.Güney cephesi tamamen,batı ve doğu cephesi pencere;kuzey cephesi de girişin yarı seviyesine kadar toprak altında kalmıştır.Beden duvarları kaba yonu ve kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir. VII No.lu şapel(Menderes Mahallesi Şapel) Kilisenin güneyinden yaklaşık 600 m.uzaklıkta bulunan şapel,dıştan 5.10x5.08 m.ölçülerinde yamuk plânlı,tek neflidir (Çizim:2e;Resim:7).Girişi batı cephe eksenindedir.Dıştan düz duvarla sınırlandırılmış yarım daire plânlı apsisin doğu duvarı ekseninde bir mazgal pencere,kuzey duvarında dikdörtgen biçimi bir niş vardır.Kuzey duvarında da dikdörtgen biçimi bir niş bulunan yapı beşik tonoz ile örtülüdür.İyi durumda günümüze ulaşan yapının beden duvarları moloz taşlarla dolgu duvar tekniğinde in-şa edilmiştir.

VIII No.lu şapel (Kilisenin Bat ısındaki şapel)

Kilisenin batısından yaklaşık 1 km.uzaklıkta,sarp yamaçta yer alan şapel,dıştan 5.74x4.23 m.ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek neflidir (Çizim:2f).Kuzey,güney ve doğu yönde,arazi eğimini tesviye etmek amacıyla örülmüş istinad duvarı üzerine yerleştirilen yapının batı yarısı yıkılmış durumdadır.Dıştan düz duvar ile sınırlandırılmış yarım daire plânlı apsiste simetrik yerleştirilmiş,dikdörtgen biçimi birer niş ile doğu duvarında bir mazgal pencere vardır. Kalıntılardan,örtü sisteminin beşik tonoz olduğu anlaşılır.Beden duvarları dışta düzgün kesme taş,içte kaba yonu taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiştir.

Günümüze Ulaşılmayanşapeller

Manastırın çevre duvarı içerisinde günümüze ulaşmayan üç şapel vardır.Bunlardan biri kilisenin güney haç koluna,biri kilisenin güneybatısında avlu duvarına bitişiktir;diğeri de kilisenin güneydoğusundadır.Haç koluna bitişik şapel ile güneydoğudaki şapel doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen;güney duvarını avlu duvarının oluşturduğu diğer şapel ise yamuk plânlıdır.Haç koluna bitişik şapelin girişi güney,diğerlerininki batı cephededir.Her üçü de dıştan düz duvarla sınırlandırılmış,yarım daire plânlı birer apsise sahiptir 8 . Tao Klarceti bölgesindeki manastırların çoğunda,diğer yapıların arasında ya da çevreye dağılmış durumda birden fazla şapel bulunur ve çok sayıda şapelin yer alması bölgesel bir özellik olarak ortaya çıkar.Haho Manastırı,11 adet şapelle,en fazla sayıda şapele sahip manastırdır.Şapeller çoğunlukla tek katlı,doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen plânlı,tek nefli,güney,batı veya nadiren kuzey yönde tek girişli,dıştan düz duvarla sınırlandırılmış yarım daire plânlı apsise sahip,tonozlu yapılardır 9 . Şapellerin işlevleri konusunda çeşitli önerilerde bulunmak mümkündür.Bunlar çoğunlukla manastırın önde gelen rahiplerine ait inziva yerleri olarak kullanılmıştır.Parehi Manastırı ’ndaki şapelin apsisi altında yer alan mezar,mezar şapeli işlevini kesinleştirmektedir.Özellikle manastırın çevresinde yüksek tepelerde yer alan şapeller,aynı zamanda gözetleme işlevi ile kullanılmış olmalıdır